Falar dunha "literatura en movemento" é falar dun sistema literario pleno, onde o que prevalece é a calidade formal e conceptual da mensaxe, e onde o tradutor ocupa o lugar que lle corresponde: o de autor.

Todas as linguas modernas e normalizadas de relevancia cultural contan cunha estrutura literaria capaz de harmonizar as obras de creación na propia lingua coas traducións de obras pertencentes a literaturas foráneas.

Unha literatura da calidade da nosa, para chegar a estar plenamente consolidada, ten que ser capaz de abrir as súas portas a outros universos literarios e escoitalos no noso propio idioma. Estas perspectivas diferentes enriquecen a nosa visión do mundo, ao tempo que contribúen a facer o noso moito máis grande. Con todo, aínda debemos percorrer un longo camiño para lograr "exportar" máis o noso patrimonio literario a outras linguas para que tamén a nosa voz creadora se deixe oír fóra das nosas fronteiras, sen que isto supoña ter que lles poñer límites ás "importacións" literarias.

Cómpre desterrar para sempre falsas ideas tales como que o galego só serve para expresar sentimentos e coñecementos propios do país e non para transmitir os sentimentos e os coñecementos que nos chegan desde puntos, ás veces, moi afastados tanto no espazo coma no tempo. Afortunadamente, estas e outras apreciacións infundadas, como considerar que o álbum ilustrado empobrece a lectura, van desaparecendo.

No fondo, ao analizarmos o porqué da marxinación que sofren as obras de tradución, o sentimento que latexa é o dun certo temor a que estas poidan facer invisible a chamada "literatura de creación", esquecendo que, aínda que a protección é necesaria para o fortalecemento e para a evolución de calquera sistema literario, a sobreprotección pode chegar a producir precisamente o efecto contrario: o estancamento e, xa que logo, o empobrecemento cultural.

A tradución literaria é un proceso creativo e, así, os tradutores incluídos nesta categoría foron recoñecidos como autores na Lei de Propiedade Intelectual de 11 de novembro de 1987. Unha tradución literaria non é só un cambio de código lingüístico é tamén, sobre todo no sector da Literatura Infantil e Xuvenil, unha adaptación de contextos culturais diferentes. Do que se trata é de, parafraseando a Paul Valèry, transmitir unha mesma sensación utilizando como canle para conseguilo a lingua que se sente como propia.

O fin último da literatura non é a adquisición de coñecementos teóricos senón o de provocar unha determinada emoción no lector, e as emocións non son patrimonio exclusivo dunha sociedade determinada, son patrimonio universal de todos os seres humanos, independentemente do lugar e do tempo en que nos tocase vivir.

Este principio de universalidade que move o quefacer literario é un dos factores que xustifica a importancia que lle debemos outorgar ao feito de poder integrar como elemento dinamizador da literatura as obras de tradución.

Non resulta coherente defender a extradución (é dicir, que a voz dos autores transcenda os límites do seu ámbito xeográfico) se non aplicamos os mesmos criterios cando falamos do valor da intradución, que é o fenómeno inverso.

A literatura é un diálogo constante, é un intercambio de impresións distintas e distantes sobre os grandes temas da Humanidade, que non son outros que a vida, o amor e a morte tratados desde múltiples perspectivas e desde múltiples contextos, e materializados nas múltiples circunstancias de cada segundo da nosa existencia.

Para que se estableza este diálogo entre tradicións literarias diferentes, entre autores diferentes e entre lectores diferentes, cómpre empregar unha lingua vehicular común e, polo tanto, faise imprescindible a presenza dun tradutor, entendido este termo nun sentido xenérico, que a partir dese mesmo momento se converte en autor ao adaptar e mesmo ao versionar o contido das mensaxes que se pretenden compartir.

A porcentaxe de edición de traducións pertencentes ao sector da Literatura Infantil e Xuvenil representa case o 50% do global de obras editadas nesta categoría nas diferentes linguas ibéricas; esta maior porcentaxe, respecto a que se dá noutros tipos de literatura, probablemente atope a súa explicación en que nestes tramos de idade a transmisión de valores adquire unha importancia fundamental, pasando a ser un dos criterios, xunto co da calidade estética, que máis inflúe á hora de decidir a publicación ou non dun texto literario. É tamén nestes tramos de idade onde a primacía como linguas de orixe do inglés, do francés e do alemán é menos acusada e onde, deixando de empregar xenericamente o termo tradución, atopamos un maior número de versións creadas a partir de motivos literarios clásicos e mesmo de traducións de versións pertencentes a literaturas foráneas.

O propio Andersen escribiu O traxe novo do emperador versionando un conto de don Juan Manuel; en concreto, o conto 32 do Libro de Patronio ou Conde de Lucanor: “O que lle aconteceu a un rei cos burladores que fixeron o pano”. Curiosamente, este mesmo conto tamén foi adaptado por Cervantes nos seus Entremeses co título de “O retablo das marabillas”.

Moitos dos contos de Andersen, menos infantís na súa orixe do que pensamos, sobreviviron ao paso do tempo a través de adaptacións e chegaron ás distintas linguas peninsulares en forma de tradución desas versións, moitas delas da autoría de Walt Disney, porque a publicación do texto orixinal podería resultar inapropiada para lectores de Literatura Infantil e Xuvenil.

A LIX peninsular está moi vencellada ao ámbito educativo que, por tentar potenciar a literatura de creación na lingua propia, esqueceu reservar un espazo para esoutra literatura, non menos importante, fundamentada no labor creativo dos tradutores, adaptadores e/ou versionadores.

Os baixos índices de lectura; o feito de que moitos dos rapaces e dos mozos só teñan contacto coa literatura a través dos centros escolares; a escasa atención prestada polos medios de comunicación ás obras de tradución de non viren precedidas dun éxito de vendas na lingua de orixe e, no caso da Literatura Infantil e Xuvenil galega, a competencia das traducións castelás, derivada da situación non completamente normalizada da lingua galega, fan que, sen pretender eclipsar outras responsabilidades, sexa moi difícil para as editoriais manter unha liña editorial baseada na tradución de autores clásicos, ou dos que chegarán a selo, universais.

Irene Penas. É directora de Publicacións de Editorial Everest Galicia (A Coruña). Licenciouse en Filoloxía Hispánica pola universidade de Santiago de Compostela e cursou estudos de Dirección de Empresa e de Formación en Artes Gráficas. Así mesmo, participou en diversos congresos relacionados coa literatura infantil e xuvenil, coa tradución e co ensino das linguas galega e castelá. Ademais de dedicarse á docencia como profesora de Lingua e Literatura españolas, e como profesora de Lingua e Literatura galegas, traduciu arredor dun centenar de obras ao galego e exerceu de asesora lingüística para unha empresa de dobraxe de series de animación. Desde 1996, combina a tradución coa dirección editorial de Everest Galicia.

© Irene Penas - © Desta edición: Cadernos Redelibros, ISSN 2173-1977 - Vigo, abril de 2011. Reservados todos os dereitos.